Konferencja „Wina, kara, polityka. Prawno-historyczne aspekty rozliczania zbrodni przeciwko ludzkości” odbędzie się w sobotę, 3 października 2026 roku w gmachu Związku Nauczycielstwa Polskiego przy ul. Wybrzeże Kościuszkowskie 35 w Warszawie.
Przebieg konferencji
godz. 9:30 Odsłonięcie tablicy przypominającej działalność Najwyższego Trybunału Narodowego, ul. Wybrzeże Kościuszkowskie 35 (przy pomniku Ławki szkolnej) przez Rafała Trzaskowskiego, Prezydenta m.st. Warszawy
10:15–10:45 Uroczyste rozpoczęcie konferencji, powitanie gości Sławomir Broniarz Prezes Związku Nauczycielstwa Polskiego
Wystąpienia Miguela Bergera, Ambasadora Nadzwyczajnego i Pełnomocnego Republiki Federalnej Niemiec w Rzeczypospolitej Polskiej
10:45–11:45 Panel I: Geneza i znaczenie procesów norymberskich. Fenomen Najwyższego Trybunału Narodowego
- prof. Mirosław Wyrzykowski, Uniwersytet Warszawski – prowadzenie
- prof. Witold Kulesza, Uniwersytet Łódzki
- prof. Jarosław Kuisz, Uniwersytet Warszawski
12:00–13:00 Panel II: Aspekty historii prawa. Rozliczenia z przestępstwami przeciwko ludzkości
- dr Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz, Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza – prowadzenie
- prof. Marcin Zaremba
- prof. Adam Bodnar, senator RP, Uniwersytet SWPS
- Elżbieta Moczarska, Fundacja im. Kazimierza i Zofii Moczarskich
13:15–14:15 Panel III: W sieci algorytmów i pamięci. Jak media społecznościowe na nowo definiują dydaktykę historii
- Helena Schulz, koordynatorka ds. demokracji, pokoju i konfliktów Education International (EI)
- John MacGabhan, Prezydent ETUCE
- Maike Finnern, przewodnicząca Gewerkschaft Erziehung und Wissenschaft (GEW)
- Sławomir Broniarz, Prezes Związku Nauczycielstwa Polskiego
- Dorota Obidniak, ZNP i ETUCE – prowadzenie
Na konferencję zaprasza ZNP we współpracy z Fundacją im. Friedricha Eberta.
Rys historyczny
W październiku mija 80. rocznica zakończenia pierwszego procesu norymberskiego. Proces norymberski otworzył nowy etap rozwoju prawa międzynarodowego i ukształtował współczesne standardy ochrony praw człowieka. Bez niego nie powstałby dzisiejszy Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze. Następstwem procesu norymberskiego było także powstanie po 1945 roku międzynarodowych i krajowych sądów rozliczających zbrodnie wojenne.
W Polsce powołany został Najwyższy Trybunał Narodowy (NTN), działający w latach 1946–1948, nazywany czasem polską Norymbergą. Dwa spośród siedmiu procesów przed NTN odbyły się w gmachu Związku Nauczycielstwa Polskiego. Były to procesy Ludwiga Fischera – gubernatora dystryktu warszawskiego i jego współpracowników oraz Rudolfa Hößa – komendanta obozu koncentracyjnego i zagłady KL Auschwitz-Birkenau.
Debata
Chcemy przypomnieć te fakty i wspólnie zastanowić się nad kondycją międzynarodowych instytucji prawnoczłowieczych oraz skutecznością stworzonych w 1945 roku ram prawnych w dobie wyzwań ery cyfrowej niszczących demokrację, takich jak dezinformacja oraz powrót agresywnej polityki mocarstwowej.
Naszymi przewodnikami w tej wspólnej refleksji będą wybitni prawnicy, historycy oraz edukatorzy. Inspiracją dla naszych działań była książka autorstwa Andrzeja Paczkowskiego i Pawła Machcewicza „Wina, kara, polityka. Rozliczenia ze zbrodniami II wojny światowej”.
Jednym z najważniejszych pytań, jakie możemy dziś postawić w debacie o edukacji, nie jest pytanie o podstawę programową, egzaminy czy organizację szkoły. Jest nim pytanie o to, kim jest nauczycielka lub nauczyciel i skąd czerpie wartości nadające sens swojej pracy. Odpowiedź prowadzi zarówno do historii, jak i do refleksji nad tożsamością zawodową.
W cyklu wideopodcastów „Hitler i Stalin dzisiaj” Timothy Snyder podkreśla, że stosunek do historii wpływa na teraźniejszość i przyszłość społeczeństw: „Często mówimy o historii, ale nie traktujemy przeszłości z należytą troską. Kiedy decydujemy się nie wiedzieć, co działo się wcześniej, decydujemy się również nie wpływać na to, co wydarzy się później. Jeśli nie dbamy o historię, tkwimy w wiecznej teraźniejszości, pozbawieni jakiejkolwiek wyobraźni dotyczącej przyszłości i karmieni kłamstwami o przeszłości, w której byliśmy niewinni. Historia nie oznacza tych wprowadzających w błąd opowieści; oznacza poszukiwanie wiedzy przy użyciu określonego zestawu narzędzi; oznacza proces, który wzbogaca i humanizuje, pozwalający nam nazywać rzeczy po imieniu”.