3 października 2026 roku nastąpiło odsłonięcie tablicy przypominającej działalność Najwyższego Trybunału Narodowego. 80 lat temu w budynku ZNP odbyły się procesy niemieckich zbrodniarzy wojennych nazywane polską Norymbergą. W tym czasie była tam jedyna duża sala w zrujnowanej stolicy, którą można było zaadaptować na potrzeby procesu.
Odsłonięcia tablicy na budynku ZNP od ulicy Wybrzeże Kościuszkowskie 35 dokonali:
- Rafał Trzaskowski, Prezydent m.st. Warszawy
- Barbara Nowacka, Ministerstwo Edukacji Narodowej
- Sławomir Broniarz, prezes ZNP.
W briefingu prasowym przed odsłonięciem uczestniczył także poseł PE Michał Szczerba.
Tablica „Pamięci obrońców godności i praw człowieka – prawnikom, którzy stworzyli fundamenty sprawiedliwości międzynarodowej dając światu narzędzia do ochrony przed ludobójstwem oraz zbrodniami przeciw ludzkości, wojennymi i agresji”
informuje, że:
„W tym gmachu na przełomie lat 1946 – 1947 Najwyższy Trybunał Narodowy, zwany „polską Norymbergą”, osądził największych zbrodniarzy hitlerowskich działających w okupowanej Polsce.
Znaleźli się wśród nich kat Warszawy, gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer, odpowiedzialny za wymordowanie setek tysięcy mieszkańców, likwidację Getta Warszawskiego, pacyfikację i zniszczenie miasta po Powstaniu Warszawskim, oraz Rudolf Höß, komendant niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau”.
Proces norymberski otworzył nowy etap rozwoju prawa międzynarodowego i ukształtował współczesne standardy ochrony praw człowieka. Bez niego nie powstałby dzisiejszy Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze.
Przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Polsce, który został powołany w lutym 1946 roku, do 1948 roku odbyło się siedem procesów niemieckich zbrodniarzy, m.in. komendanta obozu w Płaszowie Amona Goetha, gauleitera gdańskiego Alberta Forstera i namiestnika Kraju Warty Arthura Greisera.
Dwa spośród siedmiu procesów przed NTN odbyły się w gmachu Związku Nauczycielstwa Polskiego – po zniszczeniach wojennych Warszawa nie dysponowała odpowiednio dużym i nienaruszonym budynkiem sądowym, dlatego procesy odbywały się sali ZNP, która przetrwała II wojnę światową na warszawskim Powiślu. Były to procesy Ludwiga Fischera – gubernatora dystryktu warszawskiego i jego współpracowników oraz Rudolfa Hosse – komendanta obozu koncentracyjnego i zagłady KL Auschwitz-Birkenau.
Po odsłonięciu tablicy odbyła się konferencja historyczna „Wina, kara, polityka. Prawno-historyczne aspekty rozliczania zbrodni przeciwko ludzkości”.
W jej ramach głos zabrał m.in. Miguel Berger, Ambasador Nadzwyczajny i Pełnomocnik Republiki Federalnej Niemiec w Rzeczypospolitej Polskiej. Mówił o Procesach Norymberskich jako fundamencie współczesnego prawa międzynarodowego oraz o znaczeniu dialogu polsko-niemieckiego. Wskazał m.in. na wspólny polsko-niemiecki podręcznik do historii i przypomniał postać pani Wandy Traczyk-Stawskiej jako symbol pamięci i pojednania.
Wystąpiła także ministra edukacji Barbara Nowacka mówiąc, że wielkim wyzwaniem dla społeczeństwa jest dbanie o pamięć historyczną szczególnie w dobie manipulacji i fake newsów, których nie brakuje w social mediach. Podziękowała nauczycielom za zaangażowanie i przekazywanie wiedzy historycznej.
Pierwszy panel dyskusyjny „Geneza i znaczenie procesów norymberskich. Fenomen Najwyższego Trybunału Narodowego” prowadził prof. Mirosław Wyrzykowski (Uniwersytet Warszawski). Uczestniczyli w nim:
- prof. Witold Kulesza, Uniwersytet Łódzki
- prof. Jarosław Kuisz, Uniwersytet Warszawski
- prof. Adam Bodnar, senator RP, Uniwersytet SWPS
Drugi panel „Aspekty historii prawa. Rozliczenia z przestępstwami przeciwko ludzkości” prowadziła dr Katarzyna Kwiatkowska-Moskalewicz z Instytutu Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza a dyskutowali prof. Marcin Zaremba i Elżbieta Moczarska z Fundacji im. Kazimierza i Zofii Moczarskich.
Trzeci panel „W sieci algorytmów i pamięci. Jak media społecznościowe na nowo definiują dydaktykę historii” moderowała Dorota Obidniak z ZNP. Brali w nim udział:
- Helena Schulz, koordynatorka ds. demokracji, pokoju i konfliktów Education International (EI)
- John MacGabhan, Prezydent ETUCE
- Maike Finnern, przewodnicząca Gewerkschaft Erziehung und Wissenschaft (GEW)
- Sławomir Broniarz, Prezes Związku Nauczycielstwa Polskiego.
Relację z konferencji będzie można przeczytać w Głosie Nauczycielskim.
Konferencja odbyła się ramach współpracy ZNP z Fundacją im. Friedricha Eberta.